Redenen voor de besnijdenis bij vrouwen
- Inleiding
- Religieuze redenen
- Gezondheidsredenen
- Traditionele en etnische redenen
- Socio-economische factoren
- Gender gerelateerde factoren
Redenen voor de besnijdenis bij vrouwen
Inleiding
De historische achtergronden van besnijdenis bij vrouwen zijn niet volkomen duidelijk. Voor het eerst werd het gebruik gedocumenteerd door de Egyptische historicus Herodotus in de vijfde eeuw voor Christus. Hij was van oordeel dat het gebruik ontstaan was in Ethiopië of Egypte. Het gebruik schijnt al meer dan 2000 jaar geleden te zijn voorgekomen bij de oude Egyptenaren.
Het werd ook gerapporteerd door een aantal reizigers uit de 18de eeuw die spraken over het besnijden van slavinnen om hun maagdelijkheid te garanderen en een hogere prijs te bekomen op de markt. In ieder geval komt het gebruik al langer voor dan de Islam bestaat, al wordt het gebruik vaak gerelateerd aan deze godsdienst.
Op de vraag waarom vrouwen besneden worden, kan geen eenduidig antwoord gegeven worden. De Wereld Gezondheidsorganisatie heeft erop gewezen dat er op het individuele niveau zowel redenen (motivaties voor een daad wat het gedrag betreft) als rationalisaties (wat een individu zichzelf voorhoudt omdat het een geaccepteerde “wijsheid” is) bestaan. Redenen kunnen wel gebaseerd zijn op foutieve informatie. Redenen en rationalisaties verschillen in diverse gemeenschappen. Men kan maar een onderscheid maken door op lokaal niveau onderzoek ernaar te doen. LIGHTFOOT-KLEIN geeft een aantal voorbeelden van dergelijke motivaties:
- "She loses only a little piece of the clitoris, just the part that protrudes. The girl does not miss it. She can still feel, after all. There is hardly any pain. Women's pain thresholds are so much higher than men's."
- "All the women in the world are circumcised. It is something that must be done. If there is pain, then that is part of a woman's lot in life."
- "Doctors do it, so it must be a good thing."
- "A circumcised woman is sexually more pleasing to her husband. The tighter she is sewn, the more pleasure he has."
- "An uncircumcised vulva is unclean and only the lowest prostitute would leave her daughter uncircumcised. No man would dream of marrying an unclean woman. He would be laughed at by everyone."
- "Female circumcision protects the health of a woman. Infibulation prevents the uterus from falling out [uterine prolapse]. It keeps her smelling so sweet that her husband will be pleased. If it is not done, she will stink and get worms in her vagina."
Vaak worden er meerdere redenen gegeven voor het gebruik. Zo stelden voorstanders van het gebruik in Ivoorkust dat het noodzakelijk was aangezien het vereist wordt door krachtige geesten, het een traditie is die gehandhaafd moet worden, het een noodzakelijke pijn is voor een meisje om sterk te worden, zonder besneden te zijn een meisje geen kinderen kan krijgen, mannen geen onbesneden vrouw willen huwen en onbesneden vrouwen geen status hebben.
Alhoewel de factoren die van invloed zijn op het (blijven) bestaan van de praktijk van besnijden van vrouwen heel uiteenlopend zijn, kunnen ze toch onderverdeeld worden in bepaalde categorieën. De nadruk die op elk type wordt gelegd, verschilt van plaats tot plaats.
Religieuze redenen
Alhoewel het besnijden van vrouwen al voorkwam voor het ontstaan van de Islam en de meerderheid van de Moslims het niet praktiseert, heeft het gebruik wel een religieuze dimensie gekregen. Vaak wordt gesteld dat het een vereiste is om een goed Moslim te zijn. Islamitische leiders zijn het hier echter niet over eens. Het gebruik wordt immers niet rechtstreeks in de Koran beschreven, er wordt slechts naar verwezen in één bepaalde Hadith welke heden ten dage nog steeds ter discussie staat. Bepaalde scholen (bijvoorbeeld de “Shari school of Islam”, vooral in Oost-Afrika) zien het als verplicht, andere scholen (bijvoorbeeld de Hanafi) zien het als aanbevolen maar niet verplicht. Een uitgebreide bespreking van de verschillende opinies is te vinden bij ALDEEB ABU-SAHLIEH, SAMI A.
Bovendien is het besnijden van vrouwen geen louter Islamitisch gebeuren. Het komt ook voor bij Christenen (bijvoorbeeld Kopten, Katholieken en Protestanten), Animisten en Joden (bijvoorbeeld de Falashas in Ethiopië).
Gezondheidsredenen
Bepaalde groepen zijn de overtuiging toegedaan dat besnijdenis bevorderend is voor de gezondheid. Zo menen de Lo-Daaga en de Lo Wiili in Ghana dat het de vagina schoonhoudt.
Sommige groepen geloven dat het de vruchtbaarheid bevordert. Zo worden bepaalde vrouwen in Ghana en Nigeria besneden om onvruchtbaarheid te verhelpen.
Bepaalde groepen menen dat de clitoris een man impotent kan maken of hem zelfs kan doden tijdens de geslachtsgemeenschap. Dit komt onder andere voor bij de Mossi uit Burkina Faso en de Bambara uit Mali.
Bepaalde groepen zijn van oordeel dat besnijdenis kindersterfte tegengaat. De voornoemde Mossi en Bambara alsook de Dogon uit Mali, geloven dat een clitoris het kind kan doden bij de geboorte. Bepaalde Sudanese stammen geloven dat kinderziektes voorkomen kunnen worden als de moeder besneden is.
Hoewel tegenstanders stellen dat besnijdenis juist slecht is voor de gezondheid (van de vrouw), leggen de betrokken groepen geen link tussen bepaalde gezondheidsproblemen die ze ondervinden en het feit besneden te zijn.
Traditionele en etnische redenen
Besnijdenis kan gezien worden als een ritueel dat de groepscohesie versterkt, zowel op sociaal als politiek gebied, aangezien het soms gesteld wordt identificatie met een cultuur of lineage te promoten. In Ghana bijvoorbeeld stellen de ouderlingen van de Banda Kabrono dat besnijdenis meisjes helpt hun verantwoordelijkheden voor de uitgebreide familie, de lineage en de gemeenschap op te nemen, op die manier de overlevingsmechanismen van de groep veilig stellend. Sara vrouwen in Chad menen dat de besnijdenis continuïteit van de traditie over de generaties heen veilig stelt. Jongeren leren groepstradities te respecteren, hun voorouders te aanbidden en verantwoordelijke groepsleden te worden.
Meisjes en vrouwen die niet besneden zijn, kunnen uitgesloten worden van bepaalde activiteiten binnen hun groep zoals bijvoorbeeld het deelnemen in begrafenisplechtigheden of het bereiden van voedsel voor mannen en besneden vrouwen. Hun niet besneden zijn kan ook van invloed zijn op andere leden van de familie. Zo mogen jongens van de Samburu in Kenia niet geïnitieerd worden als krijgers zolang ze een onbesneden oudere zus hebben.
BARTELS stelt dat in bepaalde gevallen de besnijdenis gezien kan worden als een markeringsritueel om etnische groepen van elkaar te onderscheiden.
Oppositie tegen besnijdenis kan door bepaalde groepen gezien worden als “Westers” of “imperialistisch” zodat men besnijdenis des te meer gaat zien als een manier om hun cultuur te beschermen tegen invloeden van buitenaf. Sociale druk rond besnijdenis kan zo groot zijn dat meisjes en vrouwen zelf erom vragen of zelfs proberen het zelf te doen. Volwassen vrouwen kunnen ervoor kiezen de procedure zelf te ondergaan om afwijzing te voorkomen. Ze geloven dat ze hun dochters helpen omdat het hen beschermt tegen schaamte, afwijzing en isolatie.
Socio-economische factoren
In veel landen is het besneden zijn een voorwaarde om huwbaar te zijn. In gebieden waar vrouwen grotendeels afhankelijk zijn van mannen, kan een economische noodzaak de belangrijkste reden zijn van hun bereidwilligheid om de procedure te ondergaan. In sommige landen kunnen onbesneden vrouwen ook geen geld, vee of land erven.
Vrouwen die de besnijdenis uitvoeren halen hieruit een belangrijke bron van inkomsten. Ze hebben ook meer status, als beschermsters van de traditie. Het komt ook voor dat ze betaald worden, niet alleen voor de besnijdenis, maar ook voor het “openen” van jonge vrouwen wanneer de man er, na het huwelijk, niet in slaagt te penetreren. In Chad krijgen Sara vrouwen die de initiatieceremonies superviseren een deel van de bruidsschat die betaald werd voor meisjes die door hen besneden werden.
Sociale verandering kan ook leiden tot het propaganderen van vrouwenbesnijdenis. Een voorbeeld hiervan vindt men bij de Balante uit Senegal. De laatste decennia hebben de Balante vrouwen significante socio-economische macht verworven en zijn de machtsrelaties tussen de seksen drastisch veranderd. Initiatieriten voor mannen waren niet meer zo belangrijk en intergenerationele contacten verminderden. Men begon steeds meer belang te hechten aan matrilineaire banden. De vrouwen voerden steeds meer rituele taken uit die eerder door mannen uitgevoerd werden en ze voerden ook nieuwe rituelen in zoals onder andere de besnijdenis van meisjes. Hierdoor kregen de vrouwen de verantwoordelijkheid contact te blijven houden met de voorouders. De Balante mannen zijn sterk gekant tegen de praktijk aangezien ze symbool staat voor de nieuwe macht van vrouwen.
Gender gerelateerde factoren
Ideeën over gender gerelateerd aan ideeën over het vrouw zijn en vrouwelijke seksualiteit, spelen een grote rol in de verspreiding van besnijdenis bij vrouwen. Sommige auteurs zien de besnijdenis als een overgangsrite waarbij een meisje haar vrouwelijke identiteit accepteert en voorbereid wordt op een later huwelijk. Anderen stellen dat het een markeringsritueel is waarbij een onderscheid wordt gemaakt tussen gender-ambigue kinderen en volwassenen of tussen mannen en vrouwen.
Bij de Dogon en Bambara in Mali gelooft men dat mensen zowel een mannelijke als een vrouwelijke ziel hebben bij de geboorte. De vrouwelijke ziel van het jongetje zit in de voorhuid, de mannelijke ziel van het meisje in de clitoris. Een slechte geest die in de voorhuid of clitoris huist, verhindert de vereniging met de andere sekse en het volwassen worden. Zonder genitaal besneden te zijn kan een kind nooit volledig mannelijk of vrouwelijk worden.
Bij veel etnische groepen vindt men ook dat de besnijdenis de vrouwelijke schoonheid verhoogt en wil men voorkomen dat de clitoris zo zou groeien dat ze op een penis zou gelijken.
In veel landen behoort eer tot een van de cruciale componenten van iemands sociale identiteit. De eer van een man is gerelateerd aan concepten zoals moed, moraliteit, religiositeit en gastvrijheid. De eer van een vrouw omvat voornoemde concepten maar additioneel tevens voorhuwelijkse kuisheid en huwelijkstrouw. Het verschil is belangrijk aangezien in de meeste gemeenschappen een man zijn eer kan terugwinnen wanneer hij hem verloren is. Een vrouw kan daarentegen haar eer in relatie tot seksualiteit niet terugwinnen. In bepaalde gemeenschappen kan dit wel: in Sudan wordt een hernieuwde besnijdenis gezien als een modaliteit hiervoor.
Dergelijke normen dragen bij aan de waarde die gehecht wordt aan vrouwelijke maagdelijkheid en de controle over vrouwelijke seksualiteit. Dit wordt tot uiting gebracht door maagdelijkheid als voorwaarde voor huwbaarheid en/of het betalen van een bruidsschat te eisen. Vrouwen van bepaalde groepen spreken over de besnijdenis wanneer zij het hebben over de eer van een meisje. In Somalië kan een geschil tussen meisjes beslecht worden door elkaars genitaliën te vergelijken. Het meisje met de nauwst dichtgenaaide vagina wordt de hoogste morele standaard toegeschreven.
Vaak wordt besnijdenis bij vrouwen in deze context verdedigd: het wordt verondersteld seksueel verlangen bij de vrouw te verminderen en de verleiding om buitenhuwelijkse seks te hebben te reduceren (en op die manier het aantal kinderen dat buiten de patriarchale lineage geboren wordt). In een bepaalde gemeenschap in Burkina Faso bijvoorbeeld worden vrouwen juist voor hun huwelijk besneden om de overgang te symboliseren van hun leven in (seksuele) vrijheid naar hun leven als trouwe echtgenote. Desalniettemin is aangetoond dat de besnijdenis het seksuele genot van de vrouw vermindert maar niet haar seksueel verlangen of seksuele activiteit. In Mali bijvoorbeeld, waar 94% van de vrouwen besneden is, zei 17% van de nooit getrouwde vrouwen in de maand voor de studie van DHS seksuele actief te zijn geweest, 44% had seksuele betrekkingen op een bepaald tijdstip voorafgaand aan de studie. Onderzoek in Kenia heeft aangetoond dat een van de redenen voor het verminderd voorkomen van besnijdenis bij vrouwen het zich realiseren is dat het geen effect heeft op het gedrag van vrouwen.
Binnen de context van het huwelijk geldt de seksuele bevrediging van de man als norm. Veel vrouwen stellen dat de besnijdenis de bevrediging van de man verhoogt.
De rol van de man is varieert. In Kenia bijvoorbeeld hebben de vaders het laatste woord over besnijdenis bij hun dochters. Aan de andere kant is het niet ongewoon dat mannen zeggen dat het een vrouwenzaak is waar zij niets mee te maken hebben. Velen denken dat de meeste mannen eisen dat de vrouwen waarmee zij trouwen, besneden zijn. Toch blijkt uit onderzoek bijvoorbeeld dat van de 300 Sudanese mannen die elk een besneden vrouw hadden en een of meerdere onbesneden vrouwen, er 266 de onbesneden vrouw prefereerden voor seksuele betrekkingen. In Eritrea zijn iets meer mannen dan vrouwen voorstander van het afschaffen van besnijdenis bij vrouwen. In Chad waren 63% van de mannen tegen vrouwenbesnijdenis, tegen slechts 31,5% van de vrouwen. In Ghana is 90% van alle opgeleide mannen onder 30 jaar tegen besnijdenis van vrouwen. In de leeftijdsgroep 30 – 45 jaar was dat 40%.
In de literatuur refereert men vaak aan een “mentale map” waarin de verschillende complexe, in de cultuur ingebedde redenen voor besnijdenis bij vrouwen vervat zitten:
“This mental map incorporates myths, beliefs, values, and codes of conduct that cause the whole community to view women’s external genitalia as a potentially dangerous, that if not eliminated, has the power to negatively affect women who have not undergone FGM, their families, and their communities. To make sure that people conform to the practice, strong enforcement mechanisms have been put into place by communities. These include rejection of women who have not undergone FGM as marriage partners, immediate divorce for unexcised women, derogatory songs, public exhibitions and witnessing of complete removal before marriage, forced excisions, and instillation of fear of the unknown through curses and evocation of ancestral wrath. On the other hand, girls who undergo FGM are provided with rewards, including public recognition and celebrations, gifts, potential for marriage, respect and the ability to participate in adult social functions."